“Praksis” kelimesi, kökeni Antik Yunanca’ya dayanan bir terim olup, eylem, uygulama ve pratiğe dökme anlamlarını taşır. “Praksis” kavramı, bir bireyin amaçlı motor hareketleri planlayıp uygulayabilme yeteneğini ifade eder. Bu süreç, önce ne yapmak istediğimize dair bir fikir oluşturmayı, ardından bunu nasıl gerçekleştireceğimizi bulmayı ve son olarak planladığımız hareketi uygulamayı içerir. Praksisi günlük yaşamda top yakalama, bisiklet sürme, ayakkabı bağlama gibi birçok beceriyi öğrenme ve pekiştirmede kullanırız. Praksisin temelinde, duyusal bilgilerin doğru bir şekilde işlenmesi yatar. Dokunma, vestibüler ve proprioseptif duyular gibi duyusal girdiler beyinde uygun şekilde işlendiğinde, kişi çevresindeki nesnelere uygun tepkiler verebilir, hareketlerini doğru planlayıp hayata geçirebilir. Ancak duyu bütünleme sorunları olduğunda, bu bilgilerin işlenmesi bozulabilir ve bu durum praksis problemlerine neden olabilir.
Praksis Neden Önemlidir?
“Praksis” kelimesi, kökeni Antik Yunanca’ya dayanan bir terim olup, eylem, uygulama ve pratiğe dökme anlamlarını taşır. “Praksis” kavramı, bir bireyin amaçlı motor hareketleri planlayıp uygulayabilme yeteneğini ifade eder. Bu süreç, önce ne yapmak istediğimize dair bir fikir oluşturmayı, ardından bunu nasıl gerçekleştireceğimizi bulmayı ve son olarak planladığımız hareketi uygulamayı içerir. Praksisi günlük yaşamda top yakalama, bisiklet sürme, ayakkabı bağlama gibi birçok beceriyi öğrenme ve pekiştirmede kullanırız. Praksisin temelinde, duyusal bilgilerin doğru bir şekilde işlenmesi yatar. Dokunma, vestibüler ve proprioseptif duyular gibi duyusal girdiler beyinde uygun şekilde işlendiğinde, kişi çevresindeki nesnelere uygun tepkiler verebilir, hareketlerini doğru planlayıp hayata geçirebilir. Ancak duyu bütünleme sorunları olduğunda, bu bilgilerin işlenmesi bozulabilir ve bu durum praksis problemlerine neden olabilir.
Bir çocuk motor planlama güçlüğü yaşıyorsa şu konularda zorlanabilir:
- Günlük yaşam aktiviteleri (Giyinmek, çatal-bıçak kullanmak, çiğnemek ve yutmak vb.)
- İnce-Kaba Motor beceriler
- Duyusal işleme
- Bir işi zamanında bitirmek
- Konuşmada artikülasyon
- Oyun çeşitlendirme, fikir bulma
- Akranlarıyla sosyal aktiviteye katılım
- İçsel motivasyon ve öz saygısı
Praksisi geliştirmek için önemli faktörler; kas kuvveti, motor öğrenme, postüral kontrol, duyusal işlemleme, vücut farkındalığı, denge, koordinasyondur.
Praksis Nasıl Geliştirilir?
Çocukların öğrenme deneyimleri arttırılmak, duyusal işleme becerilerini geliştirmek motor planlama ve hareketi uygulamada başarı kazanmasına katkıda bulunmaktadır.
Örneğin:
Vestibüler (Denge ve Hareket Duyusu) girdi için; sallanma, dönme hareketleri vücut farkındalığını artırır.
Proprioseptif Aktiviteler (Vücut Pozisyonu); itme-çekme, ağırlık kaldırma ve derin basınç duyusu sağlayan aktiviteler motor planlamayı destekler.
Taktil (Dokunsal) Sistem; Farklı doku ve yüzeylerdeki oyunlar dokunsal duyarlılığı arttırmaya yardım eder.
Motor öğrenme teorisi, çocuğun pratik yaparak yeni hareketler öğreneceğini ve daha koordineli hale gelebileceğini savunur. Düzenli tekrar ve pekiştirmeler, motor planlamayı geliştirir ve performansı arttırır. Çocuğa yaptığı hareketlerle ilgili bilgi vermek, motor kontrolü geliştirme fırsatı sunar. Aktiviteler, çocuğun yetenek düzeyine göre belirlenir ve zorluğu aşamalı bir şekilde artırılır. Bu yaklaşım motor becerilerde de aşamalı gelişmeye olanak tanır. Aktiviteleri daha küçük adımlara bölmek, istenilen sonuca ulaşması için işlerin doğru sırayla tamamlaması gerektiğini anlamasına yardımcı olmak sürece katkı sağlar.
Praksis Gelişimi İçin Aktiviteler
Tırmanma, koşma, zıplama, sürünme gibi kaba motor aktiviteleri motor planlamayı esnek hale getirir. Denge yolları ve tahtaları, vücut pozisyonunu kontrol etmeyi gerektirir. El-göz koordinasyonunu geliştiren top ve halka atma gibi oyunlar hareketi planlama ve uygulamasına yardımcı olur. Çocuğun öz saygısını arttırmak için ince motor aktiviteler, öz bakım ve bağımsızlık becerileri de desteklenmelidir.
YÜRÜTÜCÜ İŞLEVLER
Yürütücü fonksiyonlar, ön lobda yer alan odaklanma, dikkatin yönlendirilmesi, düzenleme, planlama, programlama, düzenleme, doğrulama gibi karmaşık beceriler dizisini kapsar. Bunlar en kompleks bilişsel işlevlerdir. Sosyal, akademik ve davranışsal gelişimi etkiler. Yürütücü fonksiyon olmadan günlük yaşantıyı sürdürmek çok zordur. Yaptığımız her eylemde fark etmeden bu fonksiyonları kullanırız. Bütün işlevler birbiriyle ilişkilidir ve bir bütün olarak ele alınmalıdır, çünkü her alan diğerini etkiler. En basit görünen davranışta bile birden fazla becerinin bir arada çalışması gerekir. Planlama, organizasyon, zamanı kullanma, esneklik, hedefe yönelme, tepkiyi dizginleme, göreve başlama bileşenler arasındadır. Örneğin;
Yapacağımız yemeğin seçimi, kullanacağımız malzemeler, tarifin sırasını takip etmek, pişirme süresini ayarlamak vb. yürütücü fonksiyonları daha iyi anlamaya yardımcı olabilir.